ایل جلالی ماکو ایل جلالی ماکو ( ارامنه ای با زبان کردی!!!!!! )ایل جلالی ماکو بزرگترین طایفه عشایری غیور ایران است.براساس روایت عشایر این ایل، بنیانگذار ایل جلالی شخصی به نام جلال (زرار یا جرار ؟!)بوده است که همزمان با دوران سلطنت شاه عباس صفوی برای دفاع از مرزهای غربی در مقابل تهاجمات دولت های مهاجم بخصوص دولت عثمانی دوباره بعد از مهاجرت های قبلی در این مناطق مستقر شده اند.کردشناس روسی به نام آوریانوف در خصوص جلالی ها بویژه جلالی های ارمنستان می گوید: جلالی ها به هشت تیره تقسیم می شوند , آنها از فرزندان شخصی بنام جلال ( جلال در زبان تركي محلي ماكو به معناي طایفه است) بوده ودر اصل " ارمنی "هستند که به مرور زمان " کرد "شده اند.طوایف ده گانه ایل جلالی ماکو عبارتند از: قزلباش، خلیکانلو، مصرکانلو، جنیکانلو، اوتایلو، علی محولی، حسوخلف، بلخکانلو، ساکان و قندکانلوبه نظر میرسد این قوم از ارامنه ای باشند که بعد از حمله تیمور با ورود "ایل زنگنه " در منطقه ماکو و قره باغ تحت تاثیر نفوذ زنگنه ها ( لر یا کرد ؟!!) متاثر از ان قوم و در نهایت با قبول سیادت صفویان کم کم تغییر فرهنگی و زبانی دادند.و با مهاجرت هایی که در طول تاریخ جنگ های منطقه در جاهای مختلف ایران در دوره های نادر شاهی و صفوی

دامبات منطقه ای باستانی در ماکو (دان ماد _ سمبات - دام باتان )دامبات منطقه ای در شمال غربی ماکو در دامنه های کوه آرارات(اغری) می باشد . که با توجه به آثار باستانی موجود در منطقه که حکایت از شهر های تاریخی مربوط به قرون وسطی و شاید قرن ها قبل از آن را دارد . منطقه دامبات بعد از گذشت سالها حکومت ماد ها ، ترکها و اعراب در قرون وسطی به دست اقوام باگراتونی ها از نوادگان اشکانیان افتاد ( باگراتونیها ۸۸۴م-۱۰۴۵م) که از منطقه ماکو تا دوغو بایزید فعلی را به عنوان داروینک در منابع عربی می شناسند .درخصوص وجه تسمیه "دامبات"اشاره های اندکی در منابع مختلف شده است . گاهی اسم یکی از شهر تاریخی باقیمانده در ان منطقه را "دامبات "می نامند و گاهی کل منطقه داروینک باگراتونی را "دامبات" میگویند. در منابع جدید ترکی "دامبات" را به "دام -باتان " معنی میکنند یعنی شهری که خانه هایش زیر آوار رفته است . اما دو نظریه دیگر در وجه تسمیه دامبات :الف : "دامبات" را از ریشه اسمی "سمبات" میدانند که نام دو تن از پادشاهان باگراتونی بنام "سمبات " بوده که حاکمان این منطقه به شمار می آمدند و از نوادگان و اقوام اشکانیان به شمار می رفتند . که این سرزمین "سمبات" به مرور زمان به "دمبات" یا همان " دامبات " تبدیل شده است . ب :در نظری دیگر "دامبات" را ریشه در اقوام مادی نزدیک به سکاها و ترکان که تشکیل دهنده بخشی از گله داران سا

هندوار ماکو handvar هندوار ماکو ( هندبار! _ هاندووار )هندوار روستایی تاریخی و با طبیعت زیبا که در فرونشست حاشیه شرقی دره ماکو قرار دارد و قابلیت تبدیل شدن به یکی از محلات تفریحی و قطب گردشگری حوزه شهری ماکو را دارد. این منطقه که از قدیم در مسیر راه خروجی و راه کاروان های بار از غرب به ایران ،هند و چین قرار داشت.در زمان جنگ جهانی اول ایستگاه (واغذال) راه آهن هندوار نقش مهمی در انتقال نیروهای روسی از زنگنه در مرز نخچوان تا دولت عثمانی را داشت. و در صفحات خاطرات سردار محترم (عزیزالسطان شوهر خاله احمد شاه )آمده است ：(به ۱۰ شهر ربيع الثاني ۱۳۳۶ قمری ： ساعت چهار از شب گذشته خبر رسيد كه در «واغذال» (ايستگاه) هندوار كه دو فرسخي ماكو است، اكراد با سالدات روس مشغول جنگ هستند.)اما از وجه تسمیه هندوار نوشته ی مستندی در دست نیست و از زمان های قدیم در حاشیه ماکو در هندور نشانه های تاریخی حیات بشری و تمدن انسانی وجود داشته است.در ریشه یابی معنی واژه هندوار میتوان به موارد زیر اشاره کرد.الف ：در منابع ترکی و عربی از هندوار به پیرامون و اطراف اشاره میکنند. ب ："هندوار" را با تلفظ محلی "هاندوار" / هان / دوار که همان تبدیل شده خان دیوار است. که بدلیل وجود دیوار یا اب بند دیوا

اسرار قلعه قابان ماکو قپان, کاپان, قابان ) "قابان" به قلعه ای در بخش تاریخی شهر ماکو ، زیر بزرگترین کلاهک سنگی جهان (دژکلاه ، کوه قایا ) میگویند. این قلعه که تاریخ آن دقیقا مشخص نیست؛ در بافت قدیمی این شهر با دیوارها و برجها و باروهای بلندش دارای بخشهای شاه نشین، حمام و زندان است. چشمه معروف حاجی بولاغی نیز بهمراه دیگر چشمه ها دراین بافت قراردارد.در منابع تاریخی اهمیت نظامی و استراتژیکی قلعه قپان به کرار در دوره های تاریخی تیموریان سلجوقیان قره قویون لو و صفویان و قاجاریان ذکر شده است. از حاکمان تاریخی ماکو در دوره های حکومت ارامنه ، عثمانی و صفویان و قاجاری که در این قلعه حکومت می کردند، می توان نورالدین بیگ آتسرونی ، عوض بیگ محمودی ، مصطفی سلطان محمودی ، خانعلی سلطان ایروانی ، مصطفی بیگ بیات ،تیمور پاشا خان را نام برد.اما به نظر میرسد این قلعه در فرهنگ اساطیری ایران و آذربایجان قدمت دیرینه ای دارد که متن روضه الصفا و گرشاسب نامه موید این است. داستان محلی اژدهای سنگ شده که جلو اب را به روی مردم می بست و حکومت زنگی دندان گراز ( قابان) که با گرشاسب نبرد کرد از نشانه های اساطیری این قلعه است. ( نام زنگی مار شاید اشاره به زنگی باشد.)قلعه حکومتی منطقه طبق نظریات تاریخی ( سفرنامه

شوط shot( شوت ، شات ، شاه آباد ؛ اسلام آباد ، آشوت ، آشوط ) شهرستان شوط یکی از شهرستان های منطقه بزرگ تاریخی منطقه آزاد ماکو است . این شهرستان که در آذرماه سال 1386 در دوره ریاست جمهوری احمدی نژاد به جمع شهرستان های مستقل کشور پیوست . ولی بعد اجرای مصوبه منطقه ازاد ماکو مجددا زیر مجموعه شهرستان های لاینفک منطقه ازاد ماکو قرار گرفت .مسیر توسعه شهری این شهرستان از زمان روستا بودن تا الان با داستان های جالب اداری و موانع خاص خود روبرو بوده است . اکثر جمعیت بومی شهر ترک زبان و بقیه کرد هستند ترکیب جمعیتی این شهر بعد انقلاب با مهاجرت روستاییان به شهر ها کاملا تغییر کرده و جمعیت بافت بومی بنیانگذاران این شهر نوین به دلیل مهاجرت به شهر های بزرگ و ماکو در حال حاضر جای خود را به مهاجرین جدید داده اند .اکثر جمعیت مهاجرین فصول بهار و تابستان به روستاها اطراف جهت کشاورزی و. دامداری مراجعت مینمایند .مسیر تغییرات نام شوط نام شوط در تقسمیات کشوری در رژیم پهلوی با درخواست مسیولین محلی وقت و دهقانان منتفع از اصلاحات ارزی شاهنشاهی به شاه اباد تغییر یافت و بعد از انقلاب اسلامی (سال 57) چندین سال با نام اسلام آباد در مراجع رسمی شناخته شد تا این که چند سال بعد انقلاب مجددا به شوط تغییر اسم داد .وجه تسمیه شوط در خصوص وجه تسمیه اسم شوط مطالب مختلفی گفته شده است. در مطالب مختلف تاریخی این نام